Skrzypaczka

 Z opisem Czata Czarka. 

Skrzypce, karabin, krucyfiks

Dziewczyna stoi na popękanych płytach i gra na skrzypcach. Obok ma futerał, na plecach ciężki karabin snajperski. W wyrwie przy jej stopach leży krucyfiks.

Te trzy przedmioty wystarczają, żeby uruchomić opowieść. Problem zaczyna się wtedy, gdy trzeba zdecydować, którą.

Najłatwiej byłoby zobaczyć w niej współczesną Ukrainkę: muzyczkę, która została żołnierką, broni swojego kraju i w przerwie sięga po instrument. Takie odczytanie nadaje scenie konkretny kontekst. Mnie jednak najbardziej interesowały pytania pozostające przed nadaniem jej narodowości, przeszłości i motywacji. Nie chciałam rozstrzygać ich malowaniem.

Nie wiemy, do kogo strzelała. Nie wiemy, dla kogo gra. Czy muzyka jest wspomnieniem dawnego życia, codzienną praktyką, sposobem odzyskania równowagi? Czy dostrzega krucyfiks? Czy ma on dla niej znaczenie?

Jest również pytanie o naszą reakcję. Dlaczego skrzypce tak łatwo skłaniają do obdarzenia jej sympatią? Wrażliwość muzyczna nie wyjaśnia przecież, co człowiek robi z bronią. Karabin snajperski dodatkowo komplikuje to zestawienie: przywołuje cierpliwość, precyzję, obserwację. Gra również wymaga skupienia i opanowania ciała. Te same dłonie mogą wykonywać obie czynności.

Pierwszy pomysł kolorystyczny opierał się na chłodnych, przygaszonych szarościach i ciepłym drewnie skrzypiec. Instrument natychmiast stawał się centrum sceny — czymś osobistym, zachowanym pośród zniszczenia. Odczytanie było niemal gotowe: tylko to jej zostało, kotwica normalności, wspomnienie wcześniejszego życia.

To trop tak oczywisty, że ociera się o banał i kicz. Nie uważałam tego jednak za wadę. Jego czytelność daje mu siłę. Mówi głośno i wyraźnie, zanim widz zdąży zacząć analizować szczegóły.

Rozważałam też wersję znacznie bardziej wyciszoną: całą postać, instrument i otoczenie w jasnych, mglistych, blaknących szarościach. Tylko karabin i podtrzymujący go pas miały pozostać czarne. W takim układzie broń stawała się najbardziej konkretnym, najtrwalszym elementem. Człowiek i jego świat bledli, karabin zachowywał ciężar.

Ostatecznie wybrałam rozwiązanie pośrednie. Kurtka jest jasna, stalowoszara, z chłodnym niebieskim tonem. Spodenki ciemniejsze. Skóra blada, z chłodnym różem i fioletem w cieniach. Włosy mają przygaszoną, winną czerwień. Buty, futerał i podstawa pozostają bure i szare. Karabin jest czarny.

Ciepło skupiłam w dwóch miejscach: w skrzypcach i w krucyfiksie.

To powtórzenie koloru zmienia relację między przedmiotami. Drewno instrumentu i drewno krzyża zaczynają należeć do wspólnego porządku, choć znajdują się w zupełnie innych położeniach. Skrzypce są pod brodą, między dłońmi, właśnie używane. Krucyfiks leży poniżej poziomu chodnika. Jedno jest podtrzymywane; drugie pozostaje na ziemi.

Nie wynika z tego, że dziewczyna świadomie wybrała muzykę, a odrzuciła wiarę. Taką historię można dopowiedzieć, ale sama scena jej nie potwierdza. Krzyż mógł spaść ze ściany, zostać zgubiony albo porzucony. Może oznaczać rozbicie dawnego porządku. Można też zobaczyć w nim obecność Chrystusa właśnie tam, pośród zniszczenia. Wspólna barwa łączy przedmioty, pozostawiając naturę tego związku otwartą.

W gotowej figurce ważna okazała się również kolejność patrzenia. Z przodu dominują skrzypce, twarz i dłonie. Dopiero obejście postaci ujawnia całą wielkość karabinu: zajmuje niemal całe plecy, przecina jasną kurtkę, ciąży nad odsłoniętymi łydkami. Krucyfiks wymaga jeszcze innego spojrzenia — w dół, do wyrwy między płytami.

Nie wszystko dociera więc jednocześnie. Każdy kolejny element może zmienić znaczenie tego, co zobaczyło się wcześniej.

Powierzchnie też są częścią tego układu. Szorstkie, drobno kreskowane ubranie sąsiaduje z matowym betonem i przygaszonym futerałem. Skrzypce mają cieplejszą barwę i połysk lakierowanego drewna. Wyróżniają się, ale nie dają gwarancji pocieszenia. Twarz pozostaje skupiona; trudno z niej wyczytać, co granie właściwie jej przynosi.

Ona gra. Karabin nadal wisi na plecach. Krucyfiks nadal leży w wyrwie. Zależało mi, żeby wszystkie te fakty pozostały widoczne — i żeby żaden nie stał się łatwym wyjaśnieniem pozostałych.