Miasto 44

 The Day After.

Ta praca zaczęła się od kawałka palisandru.

Nie szukałam ruin. Nie chciałam budować kamienic z gipsu, cegieł z korka, gruzu z kruszywa, wypalonych stropów i osmalonych ścian. Wszystkie te rzeczy można zrobić. Istnieją dziesiątki technik pozwalających bardzo przekonująco zbudować zniszczone miasto.

Tyle że ten kawałek drewna już nim był.

Pęknięcia, jamy, warstwy, poszarpane krawędzie. Ciemne wnętrza. Czerwono-brunatna tkanka odsłonięta jak po gwałtownym rozdarciu. Nie ruina jako model ruin, tylko coś bliższego poranionemu organizmowi.

Warszawa.

Od tego momentu najważniejszą częścią pracy stało się pilnowanie, żeby jej nie zepsuć.

Modelarstwo bardzo łatwo podpowiada rozwiązania. Można przetrzeć krawędzie jasną farbą, żeby wydobyć fakturę. Zrobić gruz, kurz, osady, sadzę, drobne cegły, deski, przewody. Można godzinami budować realizm zniszczenia.

Nie tutaj.

Jasno przetarta krawędź przestałaby być raną i stałaby się dobrze pomalowaną ścianą. Realizm zacząłby działać jak środek znieczulający. Zamiast patrzeć na zamordowane miasto można byłoby powiedzieć: „świetnie zrobione ruiny”.

Na palisandrze pojawili się ludzie.

Powstańcy, sanitariuszki, cywile, dzieci.

W skali 1/72 człowiek ma około 22 milimetrów wysokości, głowa około dwóch. Twarz można wymalować bardzo precyzyjnie: oczy, źrenice, usta, zarost, rumieńce.

Tutaj twarze pozostały prawie bez twarzy.

Cienie w oczodołach. Cień ust. Lekko wyostrzone kontury, żeby postacie nie rozpłynęły się w nieokreśloności. Bez namalowanych oczu. Bez otwartych ust. Bez aktorstwa.

Wszystkie figurki dostały niemal tę samą paletę: popielne szarości, blade piaski, zgaszone, brudne odcienie. Nie sepia. Sepia robi przeszłość, fotografię znalezioną w szufladzie, bezpieczne „dawno temu”.

Tu chodziło o popiół.

O ludzi-duchy, coraz mniej odcinających się od miasta. Tylko gdzieniegdzie zostały mikroskopijne ślady indywidualności: trochę jaśniejsze włosy, ciemniejsza głowa pod hełmem, ledwo uchwytna różnica w tkaninie.

Nie wszystkie szczeliny palisandru dostały historię.

To było ważne.

Modelarska pokusa podpowiada: skoro jest miejsce, można je zagospodarować. Umieścić tam ciało, porzuconą zabawkę, walizkę, dziecięcy bucik, fotografię. Każda dziura może dostać własną małą tragedię.

I właśnie wtedy tragedia zaczęłaby zamieniać się w katalog atrakcji.

Niektóre miejsca zostały więc puste.

Nie dlatego, że zabrakło pomysłów.

Dlatego, że czasem pustka jest odmową opowieści.

Są też rzeczy obecne dopiero po przyjrzeniu się. Zabite dziecko, drugie przy nim. Dziewczynka przysypana gruzem i stary człowiek próbujący ją odkopać. Resztki rozbitego mieszkania. Pozostałości tego, co jeszcze niedawno było czyjąś prywatnością.

Nie stoją na pierwszym planie.

Trzeba je znaleźć.

W centralnym zagłębieniu leży rozbity kamienny krucyfiks. Pękł tak, że Chrystus stracił rękę. Dolną część zalewa ciemna, brudna woda.

Kamień pęka jak ciało.

Na figurkach pojawiły się drobne ślady krwi. Na piersiach, plecach, twarzach. Nie sceny śmierci, tylko jej pozostałości. Gdzieś z tyłu tej pracy jest także pamięć Rzezi Woli — nie jako osobna ilustracja, lecz jako wiedza, której nie da się odłożyć, patrząc na Warszawę 1944 roku.

Jest znak Polski Walczącej. Są ledwie zaznaczone powstańcze opaski. Najpierw jednak ma być miasto. Dopiero potem historia jego imienia.

Najłatwiej byłoby zrobić coś mocniej.

Mocniej pokazać śmierć. Mocniej użyć koloru. Mocniej zaznaczyć rozpacz. Dołożyć kolejne ciało. Wyciągnąć kontrast. Zmusić widza, żeby zobaczył.

Krzykliwe rzeczy robi się łatwo.

Za łatwo.

A wtedy temat zaczyna ustępować miejsca autorowi.

A ja tego nie chcę.

4 i 5 października 1944 roku żołnierze Armii Krajowej opuszczali Warszawę po kapitulacji Powstania. Wychodzili z miasta, które jeszcze stało, ale w ogromnej części było już martwe. Za nimi pozostawali ranni, zabici, ruiny mieszkań, rzeczy, których nikt już nie podniesie, i ulice, z których znikało życie.

Ten moment jest gdzieś w tej pracy bardzo głęboko.

Nie marsz wojska. Nie kapitulacja jako wydarzenie historyczne. Opuszczenie.

Ludzie odchodzą.

Miasto zostaje.

A potem jego martwe ciało będzie jeszcze niszczone.

Dlatego Miasto 44 nie jest sceną walki ani opowieścią heroiczną. Warszawa nie jest tutaj dekoracją dla powstańców ani zbiorem ruin, między którymi ustawiono ludzi z bronią.

Jest organizmem.

Zgwałconym. Zamordowanym.

Pełnym duchów.

Kiedy praca została skończona, zostało właściwie tylko patrzenie. Bezradne opuszczenie rąk. Milczenie.

Palisander. Popiół. Ludzie-duchy. Puste miejsca. Kilka ran. Brudna woda.

Innego końca świata nie będzie.